در نقاط مختلف ، استخراج نمايد و انحراف قبله از قطب مغناطيسى را در نزديك به يكهزار نقطه روى زمين ، مشخّص سازد و قطب‌نمايى اختراع كند كه به طور تقريباً دقيق ، قبله را نشان دهد . اين قطب‌نما ، امروزه متداول و معمول است . خداوند ، زحمات ايشان را اجر دهد ! « 1 » ب بحثى اجتماعى كسى كه در شئون " اجتماع انسانى " تأمّل مىكند و درباره ويژگىها و آثارى اين پديده موسوم به " جامعه " مىانديشد ، شكّى برايش باقى نمىماند كه آنچه اين اجتماع را پديد آورده و سپس آن را به شاخه‌هاى گوناگون تقسيم كرده ، طبيعت انسانى است ؛ زيرا طبيعت انسانى ، با الهام از جانب خداوند سبحان ، اين نكته را دريافته كه براى بقا و كمال خود به كارها و فعّاليت‌هاى اجتماعى نياز دارد . از اين رو ، به اجتماع پناه مىبَرد و افعال و رفتار خود را بر وضع اجتماعى منطبق مىسازد . او به كمك علوم ( صورت‌هاى ذهنى ) و ادراكات ، احتياجات مادّى خود و طرز رسيدن به آنها را از طريق رفتارهاى بدنى تشخيص داده است . چيزى كه اين ادراكات و صورت‌هاى ذهنى را با افعال خارجى مرتبط مىسازد ، همان جهات و علل فعل است ( مانند : عقيده داشتن به خوب و بد بودن كارها و لزوم يا شايسته بودن فلان كار ) و ديگر اصول اجتماعى ( مانند : رياست و مرئوسيّت ، و مالكيت و اختصاص ، و معاملات عمومى و خصوصى ) و ساير قواعد و قوانين عمومى و آداب و رسوم قومى و ملّى كه با تغيير و تحوّل اقوام و مناطق و اعصار ، تغيير و تحوّل پيدا مىكنند . همه اين مفاهيم و قوانين مبتنى بر آنها ، ساخته طبيعت انسانى است كه با نوعى الهام الهى صورت گرفته است . طبيعت انسان با اين مفاهيم و قوانين ، باورها و خواست‌هاى ذهنى ، خود را در خارج ، مجسّم مىسازد و سپس با كار و كردن و

--> ( 1 ) . الميزان فى تفسير القرآن : ج 1 ص 335 337 .